แนวทางการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานราก-หัวขบวนเศรษฐกิจในระดับท้องถิ่น
โดย ดร.สุนทร คุณชัยมัง ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนานวัตกรรมสังคม วิทยาลัยผู้นำและนวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยรังสิต
18 พฤศจิกายน 2568
1. แนวคิดหลักและกรอบการศึกษา
– การจัดการความเหลื่อมล้ำ: เอกสารนำเสนอว่าเราไม่สามารถรอให้โครงสร้างหรือกลไกเดิมปรับตัวเพื่อแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำได้เอง แต่ต้องใช้นโยบายทางเลือกและแนวทางจัดการใหม่
– ทฤษฎีที่เกี่ยวข้อง: มีการอ้างอิงทฤษฎีของ Thomas Piketty (r > g) และ Simon Kuznets เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างการเติบโตทางเศรษฐกิจและความเหลื่อมล้ำ โดยเน้นว่าการเติบโตทางธุรกิจเพียงอย่างเดียวอาจไม่ลดความเหลื่อมล้ำ
– วิธีการศึกษา: ใช้วิธีการสังเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิจากต่างประเทศ และข้อมูลปฐมภูมิจากกรณีศึกษาในประเทศไทย 12 กรณี เพื่อจัดทำข้อเสนอในการขับเคลื่อน
2. กรณีศึกษาที่ประสบความสำเร็จ (Best Practices)
ตัวอย่างองค์กรที่ประสบความสำเร็จในการใช้ทุนทางสังคมและนวัตกรรม:
2.1ต่างประเทศ:
– Grameen Bank (บังกลาเทศ): เริ่มจากการรวมกลุ่มย่อย 3-5 คน สร้างวินัยทางการเงิน จนพัฒนาเป็นธนาคารที่ชุมชนถือหุ้นถึง 97%
– Mondragon (สเปน): ใช้ระบบสหกรณ์ระดมทุนเพื่อจัดการธุรกิจ
– Hello Tractor: ใช้ดิจิทัลแพลตฟอร์มเชื่อมโยงเครื่องจักรการเกษตรกับเกษตรกรรายย่อย
2.2 ประเทศไทย:
– กลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์จันทบุรี: สร้างแหล่งทุนร่วมกับวัดและบริการทั่วจังหวัด
– วิสาหกิจชุมชนชีววิถี (น้ำเกี๋ยน จ.น่าน): แปรรูปสมุนไพรเป็นเวชสำอาง สร้างรายได้ 50 ล้านบาท/ปี
– วิสาหกิจชุมชนศูนย์ข้าวชุมชนบ้านอุ่มแสง (จ.ศรีสะเกษ): ผลิตข้าวอินทรีย์ส่งออก รายได้กว่า 150 ล้านบาท/ปี
– สุราพื้นบ้านสะเอียบ (จ.แพร่): นำสุราพื้นบ้านเข้าสู่ตลาด สร้างรายได้กว่า 2,200 ล้านบาท/ปี
3. การสร้าง New S-Curve ให้เศรษฐกิจชุมชน
– เปลี่ยนผ่านจากเกษตรดั้งเดิม: เสนอให้ยกระดับจากเศรษฐกิจเกษตรกรรม (ทำนา ไร่ สวน) ที่รายได้ต่ำ ไปสู่ “เศรษฐกิจใหม่” ผ่านนวัตกรรมและการแปรรูป
– Innovation Window: ช่วงเวลาสำคัญในการใส่นวัตกรรมเพื่อเปลี่ยนจากระยะ Early Adoption ไปสู่ช่วง Growth ของธุรกิจชุมชน
4. กลยุทธ์การขับเคลื่อนนวัตกรรมสังคม (Social Innovation Movement)
การขยายผลความสำเร็จแบ่งเป็น 2 รูปแบบ:
– Scaling Up (ขยายขนาด): การเพิ่มประสิทธิภาพ ประสานความร่วมมือทางทุน และใช้ดิจิทัลแพลตฟอร์ม
– Scaling Out (ขยายพื้นที่): การขยายผลด้วยการเลียนแบบต้นแบบความสำเร็จไปยังพื้นที่อื่น
– การสร้างโอกาสให้ผู้ด้อยโอกาส: เปลี่ยนกลุ่มเปราะบางให้เป็นผู้ประกอบการที่แข่งขันได้ เช่น โครงการ Cafe Amazon for Chance หรือผลิตภัณฑ์จากชุมชนที่ขยายไปทั่วโลก
5. ข้อเสนอและประเด็นท้าทาย
– ความท้าทาย: ทำอย่างไรให้ความสำเร็จขององค์กรชุมชนที่มีอยู่เดิม (เช่น สหกรณ์, กองทุนหมู่บ้าน) กลายเป็นกลไกหลักในการแก้ปัญหาความยากจนและความเหลื่อมล้ำในระดับมหภาค ร่วมกับรัฐและทุนใหญ่
– ข้อเสนอแนะ:
* เริ่มต้นจาก “หน่วยความสำเร็จ” เล็กๆ แล้วขยายห่วงโซ่คุณค่า
* สร้างเครือข่ายความร่วมมือ (Knowledge, Technology, Market) ที่ไม่ใช่การบริหารแบบราชการเดิม
* ใช้โมเดลเหล่านี้ขับเคลื่อนเศรษฐกิจในจังหวัดยากจนและเมืองรอง โดยมีพันธมิตรภาคเอกชน (เช่น CP Group, EGCO) และองค์กรพัฒนาเอกชน (เช่น มูลนิธิสัมมาชีพ) เป็นพี่เลี้ยง
